Ο ΚΑΤΑΝΥΚΤΙΚΟΣ - ΣΥΓΧΩΡΗΤΙΚΟΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΣ στήν Ἁγία Φωτεινή Νέας Σμύρνης

   Μέσα σέ κλίμα βαθιᾶς κατανύξεως καί μεγάλης εὐλάβειας τελέσθηκε τό ἑσπέρας τῆς Κυριακῆς τῆς Τυρινῆς, 2ας Μαρτίου, στόν Ἱερό Μητροπολιτικό Ναό τῆς Ἁγίας Φωτεινῆς Νέας Σμύρνης ὁ πρῶτος Κατανυκτικός «Συγχωρητικός Ἑσπερινός». Πρόκειται γιά τόν Ἑσπερινό μέ τόν ὁποῖο οὐσιαστικά ἀρχίζει ἡ κατ’ ἐξοχήν ἱερά περίοδος, ἡ ἱερότερη χρονική περίοδος καί ἡ καρδιά τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ἔτους, ἡ Μεγάλη Τεσσαρακοστή.

   Κατά τήν Ἀκολουθία τοῦ κατανυκτικοῦ Ἑσπερινοῦ, μοναδική σέ βάθος καί ὡραιότητα ἀκολουθία στο κατώφλι τῆς Μεγάλης Σαρακοστῆς, καί πρίν ἀπό τό «Νῦν ἀπολύεις» ὁ Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης μας κ. Συμεών –εὐχόμενους σέ ὅλους μας Καλή Τεσσαρακοστή– ἀνακοίνωσε πώς οἱ ὁμιλίες κατά τούς κατανυκτικούς Ἑσπερινούς τῆς ἱερᾶς αὐτῆς περιόδου στόν Ἱερό Μητροπολιτικό Ναό τῆς Ἁγίας Φωτεινῆς θά στραφοῦν σέ ἁγιασμένες λέξεις καί ἱερά βιώματα: Νηστεία, προσευχή, ταπείνωση, μετάνοια, ἀγάπη καί ἐλπίδα. Καί ἔδωσε τόν λόγο στόν Πανοσιολογιώτατο Ἀρχιμανδρίτη π. Νικόλαο Πουλάδα, Ἐφημέριο τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ Μεταμορφώσεως τοῦ Σωτῆρος - Ἁγίου Σώστη Νέας Σμύρνης, νά ἐκφωνήσει τήν Ὁμιλία του, ἐπικεντρωμένη στήν ἁγιασμένη λέξη «Νηστεία».

   Κατ’ ἀρχάς ὁ π. Νικόλαος ἀνέφερε πώς ἡ νηστεία ὀφείλει να εἶναι Χριστοκεντρική, δηλαδή Θεοκεντρική. Ἡ Χριστοκεντρική νηστεία σημαίνει ὅτι ἡ νηστεία ἔχει ἐπίκεντρο τόν Χριστό καί ὄχι ἁπλῶς μιά ἐξωτερική τήρηση κανόνων διατροφῆς ἤ μιά τυπική ἄσκηση ἐγκράτειας. Ἡ νηστεία, ὅπως διδάσκεται στήν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, δέν εἶναι ἁπλῶς ἀποχή ἀπό συγκεκριμένες τροφές, ἀλλά ἕνας πνευματικός ἀγώνας πού στοχεύει στήν ἕνωσή μας μέ τόν Χριστό καί στή μεταμόρφωση τῆς καρδιᾶς μας.

   Δεύτερο χαρακτηριστικό τῆς νηστείας νά εἶναι Ἐκκλησιοκεντρική. Ἡ Ἐκκλησιοκεντρική νηστεία σημαίνει ὅτι ἡ νηστεία δέν εἶναι μιά ἀτομική, αὐθαίρετη πρακτική, ἀλλά ἐντάσσεται μέσα στή ζωή καί τήν παράδοση τῆς Ἐκκλησίας μας. Δέν εἶναι ἁπλῶς μιά ἀτομική προσπάθεια ἄσκησης ἤ αὐτοβελτίωσης, ἀλλά μιά πράξη πού τελεῖται μέσα στό σῶμα τῆς Ἐκκλησίας, μέ σκοπό τή συμμετοχή στή ζωή της καί τήν πορεία πρός τή θέωση. Μέ ἄλλα λόγια, δέν κάνουμε νηστεία ἀπό δική μας ἐπιλογή, ἤ ὡς δικό μας ἀτομικό κατόρθωμα. Ἀντιθέτως, συνιστᾶ κοινό ἀγώνισμα τῆς Ἐκκλησίας.

   Τρίτο χαρακτηριστικό εἶναι ὁ σκοπός τῆς νηστείας: νά γίνουμε παθοκτόνοι, ὄχι σωματοκτόνοι. Ἡ φράση «ὄχι σωματοκτόνοι, ἀλλά παθοκτόνοι» (Ἀποφθέγματα Γεροντικοῦ, Ἀββάς Ποιμήν) εἶναι μιά διδασκαλία τῆς Ὀρθόδοξης Πατερικῆς Παράδοσης πού ἀναφέρεται στόν ὀρθό τρόπο κατανόησης καί ἐφαρμογῆς τῆς νηστείας. Σημαίνει ὅτι ἡ νηστεία δέν ἔχει σκοπό νά ἐξασθενήσει τό σῶμα μέχρι σημείου πού νά τό καταστρέψει (σωματοκτονία), ἀλλά νά βοηθήσει τόν ἄνθρωπο νά νεκρώσει τά πάθη του (παθοκτονία). Ἄλλωστε, ἡ νηστεία δέν εἶναι «βασανισμός» τοῦ σώματος, καθώς ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία βλέπει τό σῶμα ὡς ναό τοῦ Ἁγίου Πνεύματος (Α΄ Κορ. 6,19). Δέν θεωρεῖ τό σῶμα ὡς ἐχθρό, ἀλλά ὡς ἐργαλεῖο πού πρέπει νά ἁγιαστεῖ.

   Κατά τόν ἅγιο Διάδοχο Φωτικῆς «ἡ νηστεία μοιάζει μέ ἐργαλεῖο πού ρυθμίζει στή σωφροσύνη ἐκείνους πού θέλουν. Δέν πρέπει λοιπόν νά μεγαλοφρονοῦν οἱ ἀγωνιστές τῆς εὐσέβειας γι’ αὐτήν, ἀλλά μόνο πρέπει νά περιμένουμε μέ πίστη στόν Θεό τήν ἐπίτευξη τοῦ σκοποῦ μας». Ἑπομένως, τή νηστεία οὔτε τήν ὑποτιμοῦμε, οὔτε τήν ὑπερτιμοῦμε, ἀλλά τήν τιμοῦμε.

   Ἀπό τήν ἀσκητική παράδοση ἔχουμε τήν ἀκόλουθη συμβουλή πρός τούς ἐγκρατεῖς καί νηστευτές: «Φάγε κρέας καί πιές κρασί καί μή κατατρῶς μέ τήν καταλαλιά τίς σάρκες τοῦ ἀδελφοῦ σου». Καί ἀκόμη «καταλαλώντας ὁ ὄφις τόν Θεό, πέτυχε νά βγάλει τούς πρωτοπλάστους ἀπό τόν Παράδεισο. Τό ἴδιο κάνει κι ἐκεῖνος πού καταλαλεῖ τόν πλησίον του· βαραίνει τήν ψυχή του καί παρασύρει στό κακό ἐκεῖνον πού τόν ἀκούει». Δηλαδή, μέ τή νηστεία ὀφείλουμε ὄχι μόνο νά παλέψουμε τή λαιμαργία μας, ἀλλά νά τήν ἀσκοῦμε μέ προσευχή, μέ ἀκόμη περισσότερο προσευχή· τό λάδι πού δέν τρῶμε νά τό ρίχνουμε στίς πληγές τῶν πονεμένων, ἀσκώντας τό ἀκατάκριτον, δηλαδή νά κόψουμε τήν κατάκριση, πού εἶναι ἕνα ἀπό τά ἁμαρτήματα τῆς γλώσσας.

   Κατόπιν ὁ ὁμιλητής τόνισε πώς ἡ ἀληθινή νηστεία συνδέεται μέ τήν ἀλλαγή τρόπου ζωῆς. Δηλαδή, ἄν κάποιος νηστεύει ἀλλά συνεχίζει νά μισεῖ, νά κρίνει καί νά ἀδικεῖ, τότε ἡ νηστεία δέν ἔχει οὐσιαστικό ἀποτέλεσμα. Οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας λένε: «Δέν ἔχει νόημα νά ἀπέχεις ἀπό τό κρέας, ἄν κατατρώγεις τόν ἀδελφό σου μέ τά λόγια σου».

   Ἕνα ἐπιπλέον χαρακτηριστικό εἶναι νά συνδυάζεται ἡ νηστεία μέ τή σιωπή. Ἡ νηστεία στήν Ὀρθόδοξη παράδοση δέν περιορίζεται μόνο στήν ἀποχή ἀπό τροφές, ἀλλά ἀφορᾶ ὁλόκληρο τόν ἄνθρωπο – σῶμα, ψυχή καί πνεῦμα. Ἡ σιωπή, ὡς πνευματική ἄσκηση, εἶναι ἕνα ἀπαραίτητο στοιχεῖο τῆς νηστείας, διότι βοηθᾶ τόν ἄνθρωπο νά στραφεῖ πρός τόν Θεό, νά περιορίσει τήν ἁμαρτία καί νά καλλιεργήσει τήν ἐσωτερική του ζωή. Ειδικότερα, ἡ σιωπή καθαρίζει τόν νοῦ καί τήν καρδιά. Ὅπως ἡ νηστεία καθαρίζει τό σῶμα καί τήν ψυχή, ἔτσι καί ἡ σιωπή βοηθᾶ τόν ἄνθρωπο νά ἀπαλλαγεῖ ἀπό τήν πολυλογία, τίς ἄσκοπες συζητήσεις καί τίς κατακρίσεις. Οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας τονίζουν ὅτι ὁ νοῦς μας εἶναι γεμάτος θορύβους καί διάσπαση. Ἡ σιωπή μᾶς βοηθᾶ νά στραφοῦμε στόν Θεό καί νά Τόν ἀκούσουμε. Γι’ αὐτό ὁ ἅγιος Ἰωάννης τῆς Κλίμακος λέει πώς «δέν ἔχεις ὠφεληθεῖ σέ τίποτα ἀπό τή νηστεία ἄν συνεχίζεις νά μιλᾶς ἐναντίον τοῦ ἀδελφοῦ σου». Ἄν νηστεύουμε ἀπό τροφές ἀλλά δέν νηστεύουμε ἀπό κακές σκέψεις, λόγια γεμάτα θυμό ἤ κουτσομπολιό, τότε ἡ νηστεία μας εἶναι ἀτελής. Γι’ αὐτό ὀφείλουμε, εἰδικά τήν περίοδο τῆς νηστείας, νά ἐπιδιώκουμε περισσότερη ἡσυχία καί προσευχή. Τά πολλά λόγια, ἡ πολυλογία, τά ἀπερίσκεπτα λόγια, τά ἄστοχα καί ἀπρόσεκτα λόγια, συχνά μᾶς ὁδηγοῦν στήν ἁμαρτία: «ἐκ πολυλογίας οὐκ ἐκφεύξη ἁμαρτία» (Παρμ. 1,19). Ὀφείλουμε λοιπόν νά μιλᾶμε λιγότερο, νά κλείσουμε τό στόμα μας ἀπό τά περιττά καί τά ἄσχετα: «Ὁ ἀγαπῶν ζωῆς φείδεται στόματος αὐτοῦ» (Παρμ. 16,17).

   Σπουδαῖο ἀκόμη χαρακτηριστικό εἶναι νά συνδυάζεται ἡ νηστεία μέ τήν ταπείνωση. Γιά νά ἔχει ἡ νηστεία πνευματική ἀξία, πρέπει νά συνδυάζεται μέ τήν ταπείνωση. Ἄν ἡ νηστεία συνοδεύεται ἀπό ὑπερηφάνεια, ἐπίδειξη ἤ αὐτοδικαίωση, τότε χάνει τή σημασία της καί γίνεται μιά ἁπλή διατροφική ἀλλαγή, χωρίς οὐσιαστικό πνευματικό ὄφελος. Ἡ νηστεία λοιπόν χωρίς ταπείνωση γίνεται αἰτία ὑπερηφάνειας, διότι ὑπάρχει ὁ κίνδυνος κάποιος νά νιώθει ἀνώτερος ἀπό τούς ἄλλους ἐπειδή τηρεῖ τή νηστεία αὐστηρά. Ἡ ἀληθινή νηστεία εἶναι μυστική καί ταπεινή, καθώς ὁ Χριστός μᾶς δίδαξε: «Ὅταν νηστεύετε, μή γίνεστε σκυθρωποί ὅπως οἱ ὑποκριτές» (Ματθ. 6,16-18). Δηλαδή, ἡ νηστεία πρέπει νά γίνεται μέ ἐσωτερική χαρά καί ταπείνωση, χωρίς νά τήν ἐπιδεικνύουμε στούς ἄλλους. Ἔτσι, ἡ ταπείνωση βοηθᾶ νά δοῦμε τή νηστεία ὡς θεραπεία, ὄχι ὡς κατόρθωμα. Νηστεύουμε γιατί ἔχουμε ἀνάγκη ἀπό μετάνοια καί πνευματική ἀναγέννηση, ὄχι ἐπειδή εἴμαστε «καλοί» ἤ «ἄξιοι». Ἄν νηστεύουμε ἀλλά κατακρίνουμε ὅσους δέν νηστεύουν, τότε ἡ νηστεία μας γίνεται ἀφορμή ἁμαρτίας ἀντί γιά σωτηρία. Κι ὁ ἅγιος Ἰωάννης τῆς Κλίμακος προειδοποιεῖ: «Καλύτερα νά φᾶς κρέας καί νά μή φᾶς τίς σάρκες τοῦ ἀδελφοῦ σου μέ τήν κατάκριση». Ἡ ταπείνωση φέρνει ἐν τέλει τή χάρη τοῦ Θεοῦ. Ἀντίθετα, ὅταν κάποιος κομπάζει πώς «δέν τρώει στή νηστεία μαγειρεμένο φαγητό, ἀλλά μόνο ψωμί καί ἁλάτι», τότε ἐδῶ παραμονεύει ἡ ὑπερηφάνεια πού τοῦ ἀφαιρεῖ τόν μισθό του.

   Ὁλοκλήρωσε τήν ὁμιλία του ὁ π. Νικόλαος μέ τήν ἀναφορά του στή γαστέρα ὡς «δέσποινα» στόν ἅγιο Ἰωάννη τῆς Κλίμακος. Ὁ ἅγιος Ἰωάννης ἀποκαλεῖ τή γαστέρα (τήν κοιλιά, δηλαδή τήν ἐπιθυμία γιά τροφή) «δέσποινα» (κυρίαρχο ἀφεντικό) γιά νά ἐκφράσει τή δύναμη πού μπορεῖ νά ἀποκτήσει ἡ φιληδονία καί ἡ λαιμαργία πάνω στόν ἄνθρωπο, ἄν δέν τιθασευτεῖ. Μέ αὐτή τήν εἰκόνα, δείχνει ὅτι ἡ ἀνεξέλεγκτη ἐπιθυμία γιά φαγητό μπορεῖ νά ὑποδουλώσει τόν ἄνθρωπο καί νά τόν ἀπομακρύνει ἀπό τήν πνευματική ζωή. Ἡ γαστέρα δηλαδή γίνεται «δέσποινα» ὅταν ὁ ἄνθρωπος ὑποκύπτει στή λαιμαργία. Ὅταν κάποιος ζεῖ γιά τήν ἱκανοποίηση τῆς κοιλιᾶς του, τότε ἡ γαστέρα γίνεται τό «ἀφεντικό» του, καθορίζοντας τίς ἐπιλογές του. Γι’ αὐτό ὁ ἀπόστολος Παῦλος μιλάει γιά ἐκείνους πού «ὁ θεός τους εἶναι ἡ κοιλιά» (Φιλιπ. 3,19), δηλαδή τούς ἀνθρώπους πού ζοῦν μέ ἐπίκεντρο τίς σωματικές ἀπολαύσεις. Ἡ ἐξάρτηση ἀπό τό φαγητό ἀδυνατίζει τήν πνευματική ζωή, διότι «ἡ γαστριμαργία εἶναι μητέρα τῆς πορνείας, ἡ ρίζα ὅλων τῶν παθῶν». Ἡ νηστεία ἀντίθετα σπάει τήν ἐξουσία τῆς «δεσποίνης» γαστέρας. Μέ τή νηστεία ὁ ἄνθρωπος παίρνει πίσω τόν ἔλεγχο ἀπό τήν κοιλιά του καί ἀποκτᾶ ἐλευθερία ἀπό τίς ἀνάγκες τῆς σάρκας. Ἡ νηστεία γίνεται τό ὅπλο πού ἀπελευθερώνει τόν ἄνθρωπο ἀπό τήν τυραννία τῆς ἐπιθυμίας γιά φαγητό, βοηθώντας τον νά ζεῖ μέ μέτρο καί πνευματική ἐλευθερία. Σκοπός μας λοιπόν νά γίνει ἡ γαστέρα ἀπό «δέσποινα» δούλη. Καί σέ αὐτό θά μᾶς βοηθήσει ἡ μόνη καί πραγματική Δέσποινα, ἡ Ὑπεραγία Θεοτόκος.

   Μέ τό πέρας τῆς ὁμιλίας τοῦ πρώτου αὐτοῦ κατανυκτικοῦ Ἑσπερινοῦ, ὁ Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης μας κ. Συμεών εὐχήθηκε σέ ὅλους μας μέ ὅλη τήν καρδιά του Καλή Τεσσαρακοστή! Κατόπιν, ὁ Σεβασμιώτατος, ὁ ἱερός Κλῆρος καί ὁ πιστός λαός τῆς Νέας Σμύρνης ζητήσαμε συγχώρηση ὁ ἕνας ἀπό τόν ἄλλο καί εὐχηθήκαμε νά εἶναι εὐλογημένη καί ἡ ἐφετινή Μεγάλη Τεσσαρακοστή.